Zijn christenen vatbaarder voor complottheorieën dan anderen?

De vraag van Fokke Zandbergen aan religieonderzoeker met expertise op het gebied van de evangelische beweging, charismatische groepen en pinksterkerken, zowel in Nederland als daarbuiten, Miranda Klaver “Ik kom steeds meer christelijke viruswappies tegen. Heb je enig idee of christenen of anderzijds religieuze mensen hier meer dan gemiddeld vatbaar voor zijn? Is hier onderzoek naar gedaan?” intrigeert. Ik ben sinds de zomer van 2020 medegelovigen die aanhoudend berichten met vermoede samenzweringen van het kaliber “Bill Gates zet via een COVID-19 vaccin hoogstpersoonlijk ook zijn chips met Lucifer enzym in je arm om een nieuwe wereldregering te helpen realiseren” op Facebook en Twitter delen gaan ontvolgen. Het geeft rust op de tijdlijnen. Echt openstaan voor een gesprek en luisteren naar elkaars standpunten blijft lastig, liever verkondig je je eigen mening als absolute waarheid, zonodig met een claim op goddelijke inspiratie of opdracht, zo merk ik ook in de eigen evangelische gemeente. Waar ik met een enkele andere er feiten of een afwijkende mening tegenover stel, zwijgt de meerderheid, zo merk ik ook rond mijn goed gelezen blog Vaccineren in het licht van de Bijbel.

Uit gemak om taboe onderwerpen zo te laten, stille ontevredenheid met de besluiten van de regering (inclusief de blijdschap in 2017 over maar liefst twee deelnemende christelijke partijen), of hartgrondig eens zijn met opvattingen als “COVID-19 is maar een griepje, God beschermt ons tegen narigheid en we zien het beest uit Openbaring opkomen)”? Klaver zelf komt niet verder een kietelende tweet, waarop anderen hun vermoedens uiten richting escapisme, demoniseren en eindtijd met als kern ontvluchten van zichzelf en van pijn/last/beperking(!).
https://twitter.com/MirandaKlaver/status/1361741254699196422
https://twitter.com/MirandaKlaver/status/1362084162467991556
een paar dagen gevolgd door een verwijzing naar de opmerkelijke oproep van Scandinavische voorgangers van de Pentecostal Nordic Fellowship van 17 februari 2021 aan hun gemeenteleden om te waarschuwen tegen samenzwering theorieën en zelfbenoemde YouTube profeten en serieus naar de medici te luisteren en zich te laten vaccineren. Onze jongste dochter is nu 6 VWO scholiere en vanaf september studente Religiewetenschappen. In 2020 leverde ze met een klasgenote een profielwerkstuk af rond de opvatting van filosofen rond ‘vrijheid’ en in hoeverre die beperkt werd door de invoering van de Tijdelijke wet maatregelen covid-19. Met haar heb ik zitten broeden op mogelijke verklaringen.

Lees het artikel Complotverhalen op christelijke sites op RD.nl (niet op zondag).

Hoop op een verlosser

Han Dirk Hekking, algemeen verslaggever Europa van Het Financieele Dagblad schrijft op zaterdag 20 februari 2021 treffend naar aanleiding van de benoeminig van Draghi als premier van Italië in zijn column Verlossers en valse profeten: “Wie hoopt of gelooft, moet rekening houden met desillusies. Verlossers verlaten ons zonder dat ze volgens ons klaar zijn. Redders redden niet iedereen, en zitten soms als enige in de reddingsboot. Profeten prediken, maar vaak zijn het praatjes.

Zo komen we bij Willem Engel, voorganger van de organisatie Viruswaarheid. Engel geloofde woensdagochtend (17 februari 2021), toen hij bij de rechter in Den Haag zijn zin kreeg over de avondklok, eventjes in de onafhankelijkheid van de Nederlandse rechterlijke macht. Dat moet, gezien zijn eerdere preken over hoe Nederland in elkaar steekt, een heftige ervaring zijn geweest. Gelukkig herbevestigde het gerechtshof woensdagavond de ankers van Engels wereldbeeld, en van die van zijn discipelen.

Dat Engels evangelie bij sommigen aanslaat, is niet vreemd. Het coronavirus is een probleem van de buitencategorie. Alleen een overheid met bovenaardse capaciteiten had bij de bestrijding ervan geen fouten gemaakt. In onze onzekerheid, frustratie en woede over wat het virus ons aandoet, zijn we vatbaar voor alternatieve verhalen die hoopvol stemmen, dan wel de ernst van de situatie anders weergeven.

Corona treft ons daarbij op een slecht moment. ‘Het belangrijkste probleem van de democratische maatschappij is nu wantrouwen’, zei de Franse politicoloog en schrijver Dominique Moïsi recentelijk. Het vertrouwen in de overheid, de media, de politiek en in onszelf staat onder zware druk. Bij een lezing eind 2018 bij de Radboud-universiteit zei de Franse wetenschapper dat de geschiedenis nu ‘in de cyclus van cynisme zit’. We kunnen met andere woorden hopen op een nieuwe cyclus. Maar hoe verandert de loop van de geschiedenis? — was de logische vervolgvraag. Door (toevallige) gebeurtenissen, en door mensen, was Moïsi’s antwoord. Winston Churchill zei in 1940 ‘nee’ tegen een nederlaag tegen Hitler-Duitsland. Nelson Mandela zei na 27 jaar cel ‘ja’ tegen verzoening in Zuid-Afrika. ‘Dit is grootsheid’, vond Moïsi.”

Cyclisch denken en triomf van angst
Hype cycles rond de betrokkenheid van Joden bij ontstane problemen, de naderende Dag des Oordeels, identificatie van het apocalyptische beest (666) en zijn merkteken op arm of voorhoofd, de duiding van epidemieën en oorlogen zijn herkenbaar, net als de ‘toevallige’ gebeurtenissen die ze vervangen, denk aan hygiënemaatregelen tegen de pest, de ontdekkingen van bijvoorbeeld Louis Pasteur om vaccins te ontwikkelen, de val van de Berlijnse muur en het wegvallen van de dreiging van Russen in de keuken. De eindtijdvoorspellingen van Hal Lindsey uit de jaren ’70 en ’80 liggen tegenwoordig bij de ramsj, op Netflix kun je tussen de rampenfilms de verfilming van de Left Behind boekenreeks uit 2014 vanaf de bank bekijken en niemand hoor je meer over de bloedmanen van het afgelopen decennium die volgens de schrijvers van Wake Up! (2014) de wederkomst van Christus zouden begeleiden.

Menig religie en cultus is gebaseerd op een angstcultuur (zelfs Viruswaarheid heeft als tagline een quote van F.D. Roosevelt bij diens inauguratie in 19033 ‘The only thing we have to fear, is fear itself’) en heeft dus een collectieve vijand nodig om de kudde bij elkaar te houden. Hoe gemeen ook, helpt een oorlog of pandemie. Het wankel zijn van zo’n basis wordt zichtbaar in ontkerkelijking of terugvallen in oud gedrag nadien.

Recycling is ook mogelijk. Zondag 21 februari 2021 werd naast de bundel reclamefolders ook een exemplaar van Eyeopener, het magazine van tegenwoordig Youtube preker Jaap Dieleman – enkele decennia geleden was hij nog wel eens gastspreker in Meppel of Deventer – door een onbekende bij ons in de bus gedaan. Naast Dielemans bekeringsverhaal, zijn waarschuwing voor de naderende opname van miljoenen christenen naar de hemel (Dieleman noemt dit meermalen letterlijk een escape), een verhaal over fake news (bij gebrek aan een duidelijke link met een artikel neem ik De grote misleiding over de pandemie en het Microsoft patent 2020-060606 waarmee het menselijk lichaam rechtstreeks gekoppeld kan worden aan een digitaal betalingssysteem op p.16-18 als de lading bij de vlag op de omslag), angst voor Islamitische Staat-achtige onthoofdingen en de eindtijd voorbij de openbaring van het mysterie van wetteloosheid, uitleg over het evangelie en oproepen financieel te ondersteunen om niet het evangelie, maar Dielemans magazine te verspreiden.

Zie: Patent application 060606 en De opname van de Gemeente herzien: een onthaal in de wolkenlucht voor de feiten. Lees zelf de Bijbel en breng Jezus’ opdracht uit Mattheüs 28 in vervulling.

Confirmative bias

Waar eerder verzuiling voor zorgde, helpen algoritmes van social media (lastig afdoende te bewijzen, aangezien de algoritmes goedbewaarde geheimen van de betreffende platformen zijn), redacties van nieuwsprogramma’s tegenwoordig. Denk aan de tunnelvisie bij Wie is de mol? Of aan de andere elektrische voertuigen die me sinds 2019 opvallen. Ik kan ervoor kiezen in een (informatie)bubbel te blijven en me te laven aan boodschappen die mijn standpunten bevestigen. Als Twitter, Facebook of het CIP je belangrijkste nieuwsbron is – je mag ook aan Hart van Nederland, Nieuwsuur of de Telegraaf denken – en je nooit eens wat anders leest of ziet, duurt het jaren, soms eeuwen om overtuigd te raken van de wereld buiten je bubbel. In het bij het schrijven van deze blog onderhanden Six Enablers of Business Agility wordt gewezen op de ‘herontdekking’ van Copernicus’ heliocentrische model, maar je kunt ook denken aan het accepteren van evolutie in plaats van een goddelijke schepping van alles wat leeft in 6×24 uren of het onderkennen dat digitale fotografie en mobiele telefoons echt ‘massa’ gaan krijgen.

De eerder aangehaalde Moïsie duidde in zijn boek De triomf van de angst (2018) aan de hand van moderne series als Game of Thrones en Homeland de tijdgeest. Zeg me welke serie(s) je kijkt, en ik zeg hoe je denkt.

Ontevredenheid met de overheid

Voor christenen die niet veel ophebben met abortus, euthanasie of het homohuwelijk zijn de politieke beslissingen ten gunste van vrijheid en mogelijkheden op deze dossiers een doorn in het oog. Ontevredenheid met gevestigde partijen (christenen vond je niet alleen bij het CDA en SGP, maar ook bij de PvdA en voorgangers van GroenLinks) brengt je dan goed mogelijk bij ChristenUnie of SGP (vanwege een conservatief standpunt op medisch-ethische onderwerpen), PVV (zo pro Israël en tegen de bedreiging van oprukkend islamisme) of Forum voor Democratie (een moderne tegenpartij). Ook niet-stemmen is een optie, zeker als je je toch al vreemdeling hier op aarde waant en de wereld en haar overheden een tijdelijke aangelegenheid zijn.

Gehoorzaamheid aan de overheid is zo’n taboe onderwerp. Begrijpen waarom Paulus in Romeinen 13, etc. aangeeft dat elke overheid door God is ingesteld, is lastig. De bijbelse lijn van gezagsverhoudingen vergt moed en keuzes, ook als die tegen je gevoel en overtuiging ingaan. Dat gaat echt niet alleen over medische onderwerpen, maar ook over belastingmoraal (zwart werken), je houden aan verkeersregels, genieten van grondwettelijke vrijheden inclusief godsdienst en (bijzonder) onderwijs, het organiseren van een parlementaire democratie of het samenleven in een land als Nederland. Niet alleen de lusten, ook de lasten, niet alleen oppositie voeren, maar ook willen (mee)regeren.

Goddelijke bescherming

Populair blijft de voorzienigheidsgedachte, en niet alleen in reformatorische kringen, zoals Trouw in januari 2021 nog berichtte. Ik hoor ze ook bij evangelische geloofsgenoten: God bepaalt wie ziek wordt, dat moet de mens niet willen beïnvloeden. Als we als christenen bij elkaar komen, beschermt God ons. Het verklaart (gedeeltelijk) keuzes van lokale kerken en gemeenten welke maatregelen wel en niet opgevolgd worden. Het doet ook pijn op de momenten in het afgelopen jaar, waar meerdere gemeenteleden wel geveld worden door COVID-19 tot en met overlijdensgevallen aan toe. Want dan krijgt God snel de schuld, verzwijgen we ons eigen beperkte theologisch kader, of zien we nabestaanden afhaken.

Aan het zoeken?

Techniekfilosoof Cees Zweistra schrijft in De Nieuwe Koers van februari 2021: “De complotdenker die verbanden ziet die er niet zijn en eenheid waar chaos heerst, dat is de mens die is aangelopen tegen de grenzen van een seculiere, liberale samenleving. Hij is als de Dolle Mens van de filosoof Nietzsche (uit De vrolijke wetenschap, 1882). Wij zien hem als de waanzinnige. Hij ziet zichzelf als de worstelaar, de opsandeling die waarheid eist in een wereld waar chaos en toeval de norm zijn. De zoektocht van de complotdenker is naïef en potentieel gevaarlijk, maar ook heel menselijk. En daarmee krijgen we een spiegel voorgehouden. Want hebben wij wel een zoektocht? En als we die niet hebben, wat doen we dan met de vrijheid die ons gegeven is? Als die vraag ons bijblijft, wordt 2021 niet het jaar van de tevreden trimof, maar van het begin van een zoektocht.”

Naast elkaar staan, verbonden blijven en luisteren

Het ventileren van meningen en opvattingen is niet genoeg. Elkaar overtuigen is verrekte lastig. Soms moet de tijd, of juist een heel ander (gespreks)onderwerp doen wat eens worden over een verwijdering veroorzakend onderwerp niet kan. We discussiëren bijna dagelijks aan tafel, argumenten en opvattingen verschillen binnen het gezin als het gaat om de aanpak van de COVID-19 pandemie. En toch hebben we veel (andere) vlakken van overeenstemming, onderlinge liefde en verbondenheid om de moed erin te houden en plezier te hebben in het leven. Elkaar en anderen niet in hokjes plaatsen is belangrijk. De ene viruswappie is de andere niet en niemand zal van zichzelf zeggen een complotdenker te zijn. Verbaas je tegelijkertijd niet als geliefden voor QAnon gevallen zijn, op zondagmiddag uit de dienst naar het Amsterdamse Museumplein trekken om te demonstreren tegen de coronamaatregelen, het eigen normaal met bijeenkomsten aan huis, handenschudden met onbekenden, hardop zingen en dergelijke aanhouden en ideeën over een vaccinatiepaspoort – een goede zaak voor de volksgezondheid volgens universitair hoofddocent André den Exter in het ND van 8 februari 2021 – verafschuwen. Zijn het halszaken als christen, of is je roeping een andere?

Tijdens de coronacrisis is het aantal misleidende en ronduit schadelijke samenzweringstheorieën toegenomen, vooral online. Om dat tegen te gaan hebben de EU en de UNESCO tien infographics gemaakt en een pagina met Q&A ontwikkeld. Die helpen om zulke verzinsels te herkennen, te ontkrachten en te bestrijden. Veel samenzweringstheorieën, haatzaaiende uitlatingen en desinformatiecampagnes richten zich op zogenaamde “anderen” in de samenleving. Alles kan een argument zijn, bijv. herkomst, geloof of seksuele voorkeur. Ook tijdens de coronacrisis werden allerlei groepen er ten onrechte van beschuldigd het virus in Europa te verspreiden, zoals mensen van Aziatische afkomst, joden, moslims, Roma en lhbtiq+. Opnieuw: wat zijn de twee grootste geboden waar we ons als christen aan te houden hebben?