Verantwoorde basis bij exegese van de Openbaring van Johannes

Het 22 hoofdstukken tellende laatste boek in de canon van het Nieuwe Testament, de Openbaring van Johannes, is een lastig, maar (en voor mij dus) ook een uitdagend boek. Bijna elk seizoen wordt in de groeigroep een verzoek gedaan om het boek te gaan bestuderen, liever nog: één van de populaire uitleggingen van een eindtijdvisie in geuren en kleuren uit te leggen. Met het duiden van tijdlijnen, toedichten van betekenissen aan het veelvuldig figuurlijk taalgebruik in Openbaring en het achter elk vers zoeken van verborgen kennis (je zoekt immers openbaring) kan veel beschouwende avonden vullen. Er zijn veel theorieën geuit, boeken geschreven en films geproduceerd die bij publicatie en anders vaak achteraf, zijn weerlegd of ingehaald door de tijd.

In veel gevallen gaat het hierbij om de plek van de Gemeente / Kerk, de uitverkoren gelovigen, niet zelden aanhangers van een specifieke denominatie of leer, Israël of de Joden, en de verhouding tussen christenen en de wereld in een kosmische oorlog tussen goed en kwaad met een eind goed, al goed. Hoe de (s)prekers, schrijvers en filmmakers aan hun plot komen, is lang niet altijd duidelijk. Het maakt het publiek vatbaar voor overtuigende scripts, zeker als daar ontsnappingen uit de ellende en beloningen voor goed gedrag zijn ingebouwd.

Verschillende uitleggingen van Openbaring

Zelf ben ik bij een eerste uitleg aan gemeenteleden meer een voorstander van het aandragen van de grote lijnen en verbanden met andere bijbelboeken, in de heilshistorische stroming van uitleggen, en laat het precies duiden van beelden en details liever aan een specifieke studie van een historische uitleg (Openbaring heeft betrekking op gebeurtenissen in de eerste eeuw van onze jaartelling) of historisch-kritische benadering (verbanden met andere apocalyptische boeken, zoals Daniël en Ezechiël). Ik ben bekend met allerlei futuristische of eschatologische visies, maar merk in de loop der jaren dat deze de aandacht afleiden van de kern van het evangelie van Jezus Christus en de plek van de christen en gemeenschap in het hier en nu.

Ik geef voorbeelden aan de hand van titels in mijn boekenkast of bekende (film)titels elders, je ziet dat afwisselen en combineren van uitleggen mogelijk is.

  1. Historische of contemporaine of preterische uitleg waarin het boek betrekking heeft op de gebeurtenissen in de eerste eeuw of de tijdspanne van de eerste eeuw tot de wederkomst. Preterisme in absolute zin gelooft dat alle profetieen in Openbaringen al zijn vervuld in de
    eerste eeuwen. Dit gaat vaak samen op met vervangingstheologie. De antichrist is dan al
    geweest en de opstanding der rechtvaardigen (Openbaring 20) wordt vergeestelijkt. Dit is in
    tegenstelling tot algemeen Historicisme, waarbij de Protestantse visie de antichrist als een
    actuele macht stelt, bijvoorbeeld de huidige paus of Amerikaanse president. En dit niet als vervuld beschouwd (preterisme) of als toekomstig (futurisme). Er wordt ook wel over een gedeeltelijk preterisme gesproken. Profetieën zijn dan deels in het verleden vervuld, een ander deel hebben we nog tegoed. De historische visie is gekomen met de Protestanten die de Paus als antichrist zagen, domineerde lange tijd, werd uitgewerkt door de Puriteinen, maar verdween nagenoeg in de 20e eeuw.

    1. J.N.D. Kelly – Early Christian Doctrines (1960) p.459 e.v.
    2. Christopher M. Tuckett – Q and the History of Early Christianity (1996), p.139 e.v.
    3. Peter Scheele – De beelden van Openbaring (2020).
    4. Jos Westerbeke – Notitie Historische Visie op boek Openbaringen (2016)
  2. Futuristische of eschatologische visie waarin het boek betrekking heeft op toekomstige gebeurtenissen in de eindtijd. Menig auteur, spreker of zelfbenoemd profeet gaat over tot het doen van voorspellingen, inclusief datums of jaartallen.
    1. Hal Lindsey – De planeet die Aarde heette (1970). De analyse van Apologetique.nl (2001) van de achtergrond en context waarin Hal Lindsey tot zijn – overigens geen van alle uitgekomen – voorspellingen kwam, is lezenswaardig.
    2. Jerry B. Jenkins en Tim LaHaye – De laatste bazuin (Left Behind) (1995-2007).
    3. Arno Lamm & Emile-André Vanbeckevoort – Wake Up! Gods profetische kalender in tijdslijnen en feesten (2014).
    4. Willem J. Ouweneel en Dato Steenhuis – lezingen over profetenboeken in de Bijbel, de Opname van de Gemeente of de Feesten in de Bijbel in de lijn van en gedachtengoed van de Vergadering van Gelovigen, waarin de narrow escape van de gelovigen volgens Pretribulationisme en premillennialisme nog steeds de norm is.
    5. Frank Ouweneel (broer van Willem)- eindtijdstudies met spreekbeurten vol christelijk futurisme, helaas voor hem, ontmaskerd als onzin.
  3. Heilshistorische uitleg met focus op het grote plan van God om zijn schepping te redden.
    1. Frank Viola – From Eternity to Here – Rediscovering the ageless purpose of God (2009).
    2. Henk Binnendijk – Het Meesterwerk van God (2017)
  4. Historisch-kritische benadering met naast Openbaring begrip voor de apocalyptische literatuur, die populair was binnen zowel de christelijke als joodse traditie sinds de Babylonische diaspora, het patroon van het boek Daniël volgend.
    1. Elaine Pagels – Het vreemdste bijbelboek – Visioenen, voorspellingen en politiek in Openbaring (2012)
  5. Estetische en literaire benadering met focus op het boek Openbaring als een literair kunstwerk en verbeelding, met het visioen als symbolische afbeelding van tijdloze overwinning van goed over kwaad.

Groeien naar volwassenheid

Paulus schrijft een korte eindtijdvisie aan de Efeziërs: “En hij (Christus) is het die apostelen heeft aangesteld , en profeten, evangelieverkondigers, herders en leraren, om de heiligen toe te rusten voor het werk in zijn dienst. Zo wordt het lichaam van Christus opgebouwd, totdat wij allen samen door ons geloof en door onze kennis van de Zoon van God een eenheid vormen, de eenheid van de volmaakte mens, van de tot volle wasdom gekomen volheid van Christus. Dan zijn we geen onmondige kinderen meer die stuurloos ronddobberen en met elke wind meewaaien, met wat er maar verkondigd wordt door mensen die tot alles in staat zijn wanneer ze anderen listig en doortrapt op een dwaalspoor willen brengen. Dan zullen we, door ons aan de waarheid te houden en elkaar lief te hebben, samen volledig toe groeien naar hem die het hoofd is: Christus. Vanuit dat hoofd krijgt het lichaam samenhang, en wordt het ondersteund en bijeengehouden door alle gewrichtsbanden. Ieder deel draagt naar vermogen bij tot de groei van het lichaam, dat zo zichzelf opbouwt in liefde.” (Efeziërs 4 verzen 11-16).