Tour langs de negen Land Art werken in Flevoland

De georganiseerde bustour langs alle negen Land Art werken verspreid over de provincie Flevoland was net in de week dat we in Limburg op vakantie waren. Met de eigen auto zijn de kunstwerken ook goed aan te rijden. Ik gebruikte hiervoor de gegevens over de locaties en het aanrijden van Visitalmere.com en Land Art Flevoland. Routeoverzicht Google MapsInclusief de stukken van en naar huis in Balkbrug was het 230km. Het traject in Flevoland staat als 190km ronde geadverteerd. In mijn verslag geef ik aan hoe lang en op welke tijden ik op de plekken ben geweest. Dan heb je een idee bij de reistijd tussen de werken. Ook heb ik opmerkelijke foutjes in de officiële informatie en aandachtspunten bij de situatie op de weg aangegeven. Van elk Land Art werk neem ik één foto mee in de lopende tekst. Wil je alle 88 foto’s zien, bekijk dan het fotoalbum op Flickr.

PIER + HORIZON (Kraggenburg)

Pier+Horizon Kraggenburg 3Voor mij is Kraggenburg net voorbij de Kadoelersluis tussen het oude en nieuwe land het makkelijkst om te beginnen. Vanuit Balkbrug over de N377 naar Hasselt en dan via Zwartsluis en Sint Jansklooster naar Flevoland. Vier parkeerhavens aan de Zwartemeerweg tussen #64 en de boerderij met pluktuin De Zuiderkrib en ijsverkoop aan huis zijn voldoende, zeker ‘s morgens vroeg. Het is dan nog een kilometer lopen over een betonnen pad naar de Zwartemeerdijk. Het LAW Pionierspad en ook het regionale fiets knooppuntennetwerk doen het kunstwerk aan.

Beeldend kunstenaar Paul de Kort ontwierp PIER + HORIZON in 2016 om het veranderende landschap te vangen. De toevallige oriëntatie van de pier op 110 graden azimut (oost-zuidoost) maakt dat de zon iedere ochtend (hoogzomer rond 10.15 uur, midwinter rond 7.45 uur) precies in één lijn staat met de pier en de camera. Het is een soort remake van de strekdam die vanaf de kant van Genemuiden kilometerslang het water in stak. Samen met de drijvende rietmatten (kraggen, dan weet je ook waar Kraggenburg z’n naam aan dankt) is de compositie geïnspireerd door de serie Pier en Oceaan van Piet Mondriaan. Ik ben hier van 07.50-08.06u.

Deltawerk// in het Waterloopbos (Marknesse)

Delta in Waterloopbos 6Ik ben in voornamelijk herfst en winter een aantal keren in het Waterloopbos geweest, zo te zien vóór de tijd dat Natuurmonumenten er grote opruiming heeft gehouden, wandelroutes als de 1,1km Deltawerken route heeft uitgezet en een restaurant c.q. bezoekerscentrum Paviljoen Het ProefLab// tegenover de Deltagoot is begonnen. Eén fotograaf heb ik als gezelschap.

In het Waterloopbos is de voormalige Deltagoot nu het indrukwekkende kunstwerk Deltawerk//, ontworpen door kunstenaars RAAAF (Rietveld Architecture-Art-Affordances) en Atelier de Lyon. Bij afwezigheid van de golven wordt de allesverwoestende kracht van het water invoelbaar gemaakt door grote blokken uit de betonnen muren te zagen, 90 graden te draaien en te kantelen. Er ontstaat een nieuw ritme van vallende platen. “De zwaarte van het werk wordt een fysieke ervaring doordat de bezoeker onder de massieve blokken over het water kan lopen. Eenmaal binnen wordt men geconfronteerd met een groots perspectief op de leegte tussen de platen.”

Iets verderop kom je bij de modelplaats Golfbak. Dit proefmodel is samen met de bijbehorende Romijnstuw onlangs geheel gerestaureerd. Deze plek is voor wel 16 verschillende onderzoeken gebruikt. Waaronder een onderzoek naar blokkendammen die nu onderdeel van de Deltawerken zijn. Ik ben hier van 08.30-08.50u.

Riff, PD#18245 (Biddinghuizen)

Riff #PF18245 Biddinghuizen 3Naast de Bremerbergdijk staat het betonnen ruimteschip, Riff, PD#18245, een stuk klif van Bob Gramsma, dat als achtste land art werk in oktober 2019 werd geopend. Ik had al in de regionale pers gelezen dat de trap naar boven om te genieten van de vergezichten op het oude land bij Elburg en het nieuwe land rond Biddinghuizen met hekken zijn afgesloten. Die staan er nog steeds. Er is één paadje naar het kunstwerk, een wandelpad op gepaste afstand om het kunstwerk zou een kleine moeite moeten zijn om aan te leggen. Nu baan ik me zelf een weg door de bloemen en distels.

Zonder uitzicht bovenop het kunstwerk is de lol er hier snel af. Ik ben hier van 09.30-09.40u en in die tien minuten heb ik al diverse mensen zien stoppen met de auto of fiets om het kunstwerk ook te gaan bekijken.

Sea Level (Zeewolde)
Sea Level Zeewolde 3Ik ben komend vanaf Harderwijk met de veerboot naar Zeewolde overgestoken en het dorp aan de zuidzijde gepasseerd richting De Stille Kern in het Horsterwold. Verder heb ik nooit iets in het dorp gezien of gedaan. De route vanaf de Bremerbergdijik langs het water het zich in noordelijke richting verschuivende dorp is aardig. Dwars door het winkelcentrum en wat woonwijken kom ik bij het landschapspark De Wetering en parkeer ik de auto in een aangrenzende straat.

De Amerikaan Richard Serra verbeeldde hier in 1996 met twee lange stenen wanden het niveau van de waterspiegel in het IJsselmeer, als de ringdijk niet was aangelegd en Zuidelijk Flevoland leeggemalen. Sea Level heeft de ruimte in het park. Ik speel wat met hoeken om de muren te fotograferen. Ik ben hier alleen en van 10.20-10.45u en neem en passant nog wat kiekjes van het park, oorlogsmonument en de De Schuilhof Gereformeerd Vrijgemaakte kerk.

Aardzee (Zeewolde)
Aardzee in Zeewolde 3Om bij de creatie van Piet Slegers uit 1982 Aardzvan een gestolde beweging van de zee in het open landschap Aardzee te komen, moet je Zeewolde uit, overdwars de polder door en dan de Vogelweg op. Aan weerszijden wordt een nieuw windpark aangelegd. Pas hier goed op de snelheidsbeperkingen. Volgens het verplicht rechtdoor rijden bord mag ik niet afslaan naar het kunstwerk, maar doe het toch. Ook hier ben ik alleen. Spannend of indrukwekkend is het kunstwerk niet. Ik wandel door het hele park van 11.05-11.20u. Flevo landschap verwijst op een bordje naar flevo-landschap.nl/aarzee. Dat had flevo-landschap.nl/aardzee moeten zijn.

De Groene Kathedraal (Almere)
De Groene Kathedraal Almere 3Ik ben wandelend al eens in het Kathedralenbos geweest en heb de Groene Kathedraal toen ook bezichtigd. Met de auto is het een ander verhaal. Ik had de navigatie in de auto gebruikt om bij het Kathedralenpad te komen. Dat blijkt een 3km lang fietspad te zijn. Ik heb niets tegen wandelen en genoot in het zonnetje van de bossen links en rechts en het stuk langs de Reimslaan van Almere Oosterwold dat in ontwikkeling is. Bewoners hebben hier de vrijheid om een architect naar keuze in te schakelen, zelfbouw te doen, een wijngaard of theehuis te starten. De nieuwe buurt is een bonte mix van Zweedse blauw houtskeletbouw, strak Dutch design in blokken tot landhuizen uit de catalogus van de aannemer.

Auto staat 3km van De Groene Kathedraal AlmereEen echtpaar staat te twijfelen met hun auto een eind verderop en besluit – afgaand op de routebeschrijving van Land Art Flevoland – het fietspad te gebruiken tot de half rotonde aan het eind bij de entree van de Groene Kathedraal. Borden op het laatste stuk ontbreken. Aandachtspunten voor de organisatie om het met de auto bezoeken of te voorkomen of duidelijk te maken waar wel en niet gereden mag worden. De snelgroeiende populieren die kunstenaar Marinus Boezem in 1987 plantte hadden nu zo ongeveer moeten omvallen. Toch torent het kunstwerk nog steeds boven de omgeving uit langs de contouren van de kathedraal van Reims. Ik bekijk ook het naastgelegen perceel, waar dezelfde contouren zijn gebruikt om juist een grasveld en niet bomen het gevoel van ruimte te geven. Ik ben hier van 12.00-12.20u.

Polderland Garden of Love and Fire (Almere)
Polderland Garden of Love and Fire Almere 4De Pools-Joodse architrect Daniel Libeskind ontwierp het Joods Museum in Berlijn, waar ik tweemaal ben geweest. De lijnen en hellingen in het pand zijn vermaard en geven bezoekers een vervreemdende indruk als ze door de gangen lopen. Libeskind deed iets soortgelijks op basis van het lijnenspel van sloten, dijken en wegen in de jonge polder en creëerde in 1997 Polderland Garden of Love and Fire aan de Pampushavenweg in Almere. De rechte bomenlanen of stenen paden zijn niet onderscheidend, de knappe dubbele spiegelwerking in de opstelling van aluminium wanden wel. Van een afstand lijk je door de wanden heen te kijken. Prachtig om te zien en te fotograferen. Ik ben hier van 14.05-14.15u, maar niet alleen in deze omgeving. Diverse mensen komen per fiets of auto ook een kijkje nemen.

Vanaf de buitenring van Almere is de afslag naar de Botterweg afgesloten. Naar de Muziekwijk en dergelijke staan omleidingsroutes, niet naar (een alternatief voor de) Botterweg. Ik heb de navigatie opnieuw ingesteld op Papmpushavenweg en via de woonwijk alsnog kunnen bereiken. Vanaf de Oostvaardersdijk (N701) is het land art zonder problemen te bereiken.

Exposure (Lelystad)
Exposure van Antony Gormley iin Lelystad 4In Lelystad is de Hurkende of Poepende Man van allerlei kanten langs het Markermeer van een afstand te zien. Het kriebelde al vaker om de stalen constructie, een creatie uit 2010 van de Brit Antony Gormley eens van dichtbij te bekijken. Zoek dan niet naar de Strekdam, zoals de routebeschrijving aangeeft. Het kunstwerk staat op de Markerstrekdam. Ben je de Houtribsluizen net over (vanaf Lelystad) of zie je die opdoemen (vanaf Enkhuizen) volg dan de route naar de parkeerplaats. Op een zomerse dag als vandaag kun je ter plekke voor de snelle hap gaan of ijs kopen. Iets verderop is het Bataviastrand aangelegd, een netjes zandstrand. En dan een paar minuten kuieren over de strekdam om oog in oog te staan met Exposure.

Ik ben hier van 14.55-15.10u en zeker niet alleen. Het kunstwerk trekt hangjongeren en -ouderen aan die gemotoriseerd komen aanwaaien. En er zijn diverse mensen met fotocamera in de aanslag zoals ik.

Observatorium Robert Morris (Lelystad)
Observatorium Robert Morris Lelystad 4Ontelbare keren ben ik met de trein langs het Observatorium Robert Morris gereden dat aan de Swifterringweg tussen Lelystad en Swifterbant pal langs de Hanzelijn ligt. Robert Morris liet dit in 1977 in een toen nog leeg landschap aanleggen. Bij de wisseling van de seizoenen kun je in de binnencirkels de zon zien opgaan door één van de vier openingen in de aan Stonehenge associërende omgeving. Elk kwartaal organiseert wandelgidsen specialist uitgeverij Gegarandeerd Onregelmatig wandeltochten met overnachting naar wat zij het hart van Flevoland noemen om er te genieten van een speciale zonsopgang. De gids Wandelen naar het hart van Flevoland heeft 12 van dergelijke tochten verzameld.

Ik ben hier van 15.35-15.45u. Een Vlaams echtpaar met dochter bekijkt hier op hun ronde nu het observatorium als derde kunstwerk. Ze begrijpen dat nog zes werken bekijken vóór het donker wordt een uitdaging wordt. Ik geef ze tips als ze in tijdsnood komen en werken moeten overslaan. Op de parkeerplaats is wel ruimte voor 20 auto’s, maar het blijft nu bij drie stuks. Ik koers via Swifterbant en Dronten naar de N50, A28 en N377 op huis aan.