Bezoek aan de koloniën van Weldadigheid in Merksplas en Wortel

Vanaf 1818 werkt Johannes van den Bosch (1780-1844) aan de uitvoering van zijn plan om de landlopers en armen uit de grote steden in de Nederlanden te verheffen door ze onder te brengen in nieuwe landbouwkoloniën op onontgonnen terrein. De Maatschappij van Weldadigheid wordt opgericht en Frederiksoord als proefkolonie opgericht.

Onderdak, tewerkstelling, kerkgang, verplicht onderwijs voor kinderen en een eigen ziekenfonds, zo’n 80 jaar vooruitlopend op de rest van de Nederlandse maatschappij. Na Frederiksoord volgen Willemsoord (1820-1824) en Wilhelminaoord, Boschoord en Oostvierdeparten (1820-1822), de strafkolonie Veenhuizen (1822) in Drenthe en de bedelaarskolonie in Ommerschans (1819) net ten zuiden van Balkbrug waar ik woon. Minder bekend, maar evengoed onderdeel van dit sociale experiment zijn de koloniën 5 Wortel-Kolonie, gesticht in 1822 en 7 Merksplas, de laatste in 1825 opgerichte kolonie in wat nu België heet.

De Ommerschans ken ik van binnen en buiten, de andere Nederlandse koloniën heb ik vaak bezocht op wandelingen en excursies. Boeken van Suzanna Jansen en Wil Schackmann geven geschiedenis een gezicht met persoonlijke verhalen van bewoners en afstammelingen. Op 24 juli 2020 hebben we van de gelegenheid gebruik gemaakt om op reis van Zuid-Limburg naar Achtmaal bij Zundert in Noord-Brabant de beide Belgische koloniën te bezoeken.

Merksplas

Gebouw kolonie MerksplasNet als de Ommerschans is Merksplas een onvrije kolonie. Hardleerse kolonisten worden hier gedwongen te werk gesteld in de collectieve landbouw. Met de onafhankelijkheid van België in 1830 blijven Merksplas en Wortel nog even in Nederlandse handen. In 1842 gaat de Belgische tak van de Maatschappij van Weldadigheid failliet. De Belgische Staat neemt de complexen over en breidt ze uit met tientallen gebouwen, stallen en een kerk op meer dan 1.000 hectare grondgebied. Tot 4 februari 1993 als de Wet op Landloperij wordt afgeschaft, veel en veel langer dan in de Nederlandse koloniën, worden er landlopers opgevangen.

Voorzijde kerk kolonie MerksplasEen deel van Merksplas is als penitentiaire inrichting in gebruik. Voor het behoud van de snel verpauperende gebouwen is de Stichting Kempens Landschap, gefinancierd door de provincie Antwerpen en 40 Kempense gemeentebesturen, opgericht. De lanenstructuren en gebouwen zijn sinds 1999 beschermd landschap. De vroegere varkensstal van de Grote Hoeve in Merksplas is in 2017 geopend als bezoekerscentrum, vergelijkbaar met het museum De Proefkolonie in Frederiksoord. Helaas is de voormalige gevangeniskapel, een haast industrieel pand met een combinatie van neo-romantiek en stalen bogen niet voor gewoon bezoek toegankelijk. In de Onze Lieve Vrouw Hemelvaart zaalkerk van 600 m2 zijn er geen pilaren of zijbeuken te zien, wel een lichtstraat die over de volledige lengte van de nok loopt en voor een verrassende lichtinval zorgt, destijds bedoeld om de landlopers beter in de gaten te kunnen houden. In 2012 werd de kapel gerestaureerd en herbestemd voor feesten en partijen.

In het bezoekerscentrum worden boeken over de Maatschappij en de koloniën verkocht. Zoals Veenhuizen een eigen bierbrouwerij Maallust heeft, zo is in het dorp Merksplas de brouwerij Vagebond, waarvan de (speciaal)bieren hier worden verkocht. Wij dachten nog slim te zijn en naar de brouwerij zelf te rijden, omdat er mogelijk meer te kiezen was. Helaas is de brouwerij van drie vrienden aan de Steenweg op Hoogstraten 52 in Merkplas niet bedoeld voor bezoek. Verkooppunten zijn op de gemeentelijke website te vinden.

Wortel

Panorama kolonie Wortel

Wortel-Kolonie is de vijfde kolonie van de Maatschappij, de eerste in de Zuidelijke Nederlanden. Het is als vrije kolonie voor arme gezinnen bedoeld die er meer dan 400 hectaren woeste grond in cultuur brengen. Er zijn hier weinig gebouwen meer, het eigene aan het landschap zit er in de kaarsrechte bomenlanen met afwisselend percelen productiebos, vennen, een begraafplaats en akkers.
Gebouwen achter vrolijke beestenboel kolonie WortelEr hebben rond het centrale kruispunt vier gebouwen op de hoeken gestaan. Daarvan is er één totaal verdwenen. Een herbestemming als casino is niet bevorderlijk voor de afeer. Het grootste complex herbergt tegenwoordig De Bonte Beestenboel, een soort kinderboerderij meets educatief centrum voor scholieren uit de regio. Tevens is er een klein bezoekerscentrum met terras binnen en buiten, De Klapekster.

De omgeving verder verkennen?
Was het in Merksplas nog droog, bij Wortel hebben we enige tijd in de auto moeten schuilen voor de regen. Wil je echt de omgeving van de beide koloniën bekijken, neem dan de fiets mee, of maak een wandeling. Rob Wolfs maakte enkele jaren geleden met publicist Wim Huijser de wandelgids Weldadig Wandelen met routes door alle zeven koloniën. De Trage Tocht Wortelkolonie en Merksplas zijn ook los te vinden bij wandelzoekpagina.

Fietsroutes in de omgeving vind je bij Routeyou, en Route.nl.

Voor EV-rijders zoals ik vind je op de parkeerplaats bij de Klapekster in Wortel-Kolonie één Allego laadpaal; op de grote parkeerplaats bij de kolonie aan de Kapelstraat 10 in Merkplaats staan diverse laadpalen