Wandelend met eigen ogen de Bijlmer zien van Murat Isiks Wees Onzichtbaar

Hoe grappig kan het lopen. Mariska ‘t Hart nam namens haar Rotterdamse leesclub half oktober contact met me op. Ze zocht een mogelijkheid voor een wandeling of rondleiding door de Bijlmer om de leefomgeving te bekijken van de hoofdpersoon Metin Mutlu uit de tweede roman van schrijver en columnist Murat Isik, Wees onzichtbaar te bekijken. Isik werd in 2018 al Libris literatuurprijs en Nederlandse Boekhandelprijs winnaar, ontving in 2019 De Inktaap prijs en is één van de genomineerden voor de NS Publieksprijs 2019. Ik werk zelf al jaren in opdrachten voor ABN AMRO Bank en ING Bank in de Bijlmer. 

Hoekenrodeplein BijlmermeerEen dagelijks wisselende lunchwandeling vanuit het Acanthus kantoor van ING Bank aan de Bijlmerdreef in het gebied tussen Ganzenhoefpad, Martin Niemollerstraat, winkelcentrum Amsterdamse Poort en de Hoogoorddreef, exact het deel van de buurt waar Murat zijn eigen jeugd doorbracht en projecteerde op Metin.

In 1995 begon mijn werkzame leven als systeemontwikkelaar in het Atlas complex met trainingen om in LYNC te programmeren op het Unisys A-series mainframe. Na de Wandelen buiten de binnenstad van Amsterdam etappe van Amstel via Zuidoost naar IJburg in januari deed ik in december 2016 in een 30km lange wandeling m’n best alle uithoeken van de Bijlmer te zien. En omdat ik me bovengemiddeld interesseer voor bouwstijlen en stedenbouwkundige ideeën, las ik Daan Dekkers De betonnen droom: de biografie van de Bijlmer en zijn eigenzinnige bouwmeester, de Amsterdamse architect en stedenbouwkundige Siegfried Nassuth.

Ik moest zondag 10 november toch in Amsterdam zijn voor het concert van Allie X en Marina in De Melkweg en dat schikt de dames ook. Een routeontwerp langs de gewenste plaatsen uit het boek en wat andere bezienswaardigheden was snel gemaakt, toen het nalezen van achtergrondinformatie en vervolgens de zondagmiddag zelf. Driemaal plezier.

Relive ‘20191111-201037(2)’


Bijlmermeer als lekke polder
In 1626 is de plas drooggemalen en ontstonden de Bijlmermeer polders, maar de bodem van het gebied is lek en komt kwelwater doorheen. Nog diverse malen, voor het laatst in de 19e eeuw wordt de polder onder water gezet en drooggemalen. De grond is niet geschikt voor landbouw. Eerste topografische kaart uit 1925 laat een typische Nederlandse polder zien. In 1966 is het gebied door Amsterdam geannexeerd en kon op 13 december 1966 in Bijlmer Centrum (de toekomstige H-buurt) burgemeester Van Hall de eerste paal de grond in slaan. Hoogoord is de eerste in 1968 opgeleverde flat. Metin interviewt meneer Rolf die hem wijst op de seksfilm Blue Movie die in 1971 hier is opgenomen. Tegen het einde van het boek maakt Sanne hem in deze zelfde flat tot man. Huigenbos is de laatste in 1975 opgeleverde flat.

Van model- naar prachtwijk

Handle with care aan Geldershoofd Amsterdam BijlmerDe Zwitserse architect Le Corbusier en het platform CIAM inspireerden met hun functionele stad ideeën, een strikte scheiding tussen wonen, werken en recreëren en die van auto-, fiets- en voetgangersverkeer Siegfried Nassuth voor de opzet van de modelwijk voor de moderne mens die geen verrommeling of een mogelijk verkeersongeval wilde. De scheiding van functies en verkeersstromen zie je ook in (de oudere) delen van Lelystad en Almere.

Gooioord Amsterdam BijlmerDe buurten in de Bijlmer hebben een letter. De straten en gebouwen beginnen van oorsprong ook met deze letters. In de laatste nieuwbouw is daar ook weer van afgeweken. De typische 10 hoog honingraatflats, zodat iedereen in de loop van de dag wel rechtstreeks invallend zonlicht had, met veel groen tussen de gebouwen, parkeergarages en loopbruggen tussen de garages en portieken waren echter direct problematisch. Men kreeg de flats niet gevuld, het voorzieningen niveau liep achter bij de woningbouw (metrolijn werd in 1977 geopend, de eerste versie van winkelcentrum Amsterdamse Poort is uit de jaren ’80 als vervanging van oude, sjofele winkelcentra onder de dreven, zoals in de F en G buurt is van veel later). Begin jaren ’70 trokken veel Surinamers na de onafhankelijkheid van het land naar Nederland, kraakten of betrokken sinds 1972 al leegstaande Bijlmer flats. Nadien kwamen ook veel andere bevolkingsgroepen naar de Bijlmer. Het maakte de wijk impopulair. Amsterdammers gingen liever in Amstelveen, Almere, Lelystad en Purmerend wonen.


Fleerde Amsterdam BIjlmerMetin uit Wees onzichtbaar arriveert in 1983 met zijn ouders en zusje in de Bijlmer. In deze wijk, die snel in verval raakt, staat in 1985 25% van de woningen leeg. Het gezin woont in Fleerde op nummer 239, een in 1970 opgeleverde honingraatflat. De flat Groot-Fleerde is gesloopt in 1998, Klein Fleerde volgde eind 1999, alleen het voorstuk bleef en is in 2002-4 gerenoveerd naar het voorbeeld van de gesplitste Florijn-flat. Tussen Fleerde en Florijn was het voetbalveldje, dat in Wees Onzichtbaar beschreven wordt, tegenwoordig onherkenbaar door de nieuw gebouwde eengezinswoningen en speeltuin, in de roman in de laatste hoofdstukken beschreven als Vinex wijk.

Fleerde Amsterdam BijlmerVan de in 1970 opgeleverde en aan een D-flat (Develstein) gekoppelde flat Florijn is het middensegment tussen nood en zuid gesloopt. Zuid is klein, noord kreeg een hogere flat als begin, maar staat sinds de sloop van Develstein in 2008 op zichzelf.

Passage station Amsterdam Bijlmer ArenAMetin loopt elke dag door het winkelcentrum Amsterdamse Poort naar het metrostation Amsterdam Bijlmer ArenA. Het in 1971-1976 gebouwde metro- en treinstation Amsterdam Bijlmer ArenA is in 2007 volledig uitgebreid en verbouwd heropend.

Antonie de Kom plein Amsterdam BijlmerHet winkelcentrum Fazantenhof was sinds 1975 gelegen onder de Bijlmerdreef, Flierbosdreef en de parkeergarage van Frissenstein. Denk aan de strikte scheiding van functies en verkeersstromen. Datzelfde jaar volgde ook een winkelcentrum in Ganzenhoef en in 1976 in Kraaiennest. Toen in 1986 vlak naast de Fazantenhof het nieuwe grote winkelcentrum de Amsterdamse Poort werd geopend nam de belangstelling voor het winkelcentrum nog verder af. Nog geen 11 jaar na de opening sloten uiteindelijk alle winkels hun deuren en kwam het winkelcentrum leeg te staan. Na de laatste uitbreiding van de Amsterdamse Poort richting Flierbosdreef werd de parkeergarage van Frissenstein met het verlaten winkelcentrum Fazantenhof in 1999-2000 gesloopt. De naam Fazantenhof leeft nog voort in de markt die onder de naam Fazantenmarkt tot 2006 op het Bijlmerplein werd gehouden en daarna op het Anton de Komplein. Aan de andere kant van dit plein ligt het Optisport Bijlmer Sportcentrum met zwembad, dat in de plaats gekomen is van het in het boek beschreven zwembad en tennisbanen.

Metin werkt achter de kassa in de Vomar, een supermarkt op de kop van de overdekte Shopperhal, een verzameling kleine kleding- en voedselwinkels. Ook de Bristol (voor de O’Hara schoienen) vind je in het boek.

Bijlmerramp en Bijlmermuseum
Monument Bijlmerramp mozaiektapijt Bijlmermuseum Amsterdam BijlmerOp zondagavond 4 oktober 1992 – ik kwam als student na een weekend in Deventer terug in Groningen toen het net gebeurd was, vond de tv-beelden echt indrukwekkend – stortte een El Al vrachtvliegtuig Boeing 747 na motoren boven het Gooise meer verloren te zijn onderweg naar een noodlanding op Schiphol neer op de flats Groeneveen en Klein-Kruitberg. De lege plek na Bijlmerramp 1992 Bijlmermuseum Amsterdam BijlmerVanwege grootschalige illegale bewoning kon niet vastgesteld worden hoeveel mensen er ter plekke waren en dus geen exact aantal slachtoffers. Officieel staat het aantal op 43. Complottheorieën rond de mannen in witte pakken van El Al of Mossad in de buurt om de geheime lading veilig te stellen zijn nooit afdoende weerlegd. In 1996 is er een monument geplaatst voor de slachtoffers van de Bijlmerramp met gedachten en de namen van de bekende slachtoffers rond de boom die alles zag.

Hofgeest Amsterdam BijlmerBijlmermeer werd jarenlang geplaagd door werkloosheid, criminaliteit en drugsoverlast. Toen ik in 2002-3 bij ABN AMRO aan de Foppingadreef en Paalbergweg werkte, moest ik blij zijn dat ik ’s avonds m’n auto onbeschadigd terugvond in de parkeergarage van Hoptille, Hofgeest of Hakfort. Vrouwen kregen een parkeerplaats in de bedrijfsgarage.

In de jaren ’90 is een grootschalige vernieuwing opgestart. Veel hoogbouw is vervangen door gevarieerde laagboouw en eensgezinswoningen. Verhoogd liggende dreven zijn vervangen door wegen op maaiveld en veel van de louche parkeergarages afgebroken.

Kijk omhoog in Amsterdamse Poort ING HoofdkantoorIn 2007 zijn de E, G en K buurt aanwezen als probleemwijk (krachtwijk, Vogelaarwijk, prachtwijk). Zes te behouden flats (Grubbehoeve, Gooioord, Groeneveen, Kruitberg, Kikkenstein en Kleiburg) zijn in 2019 aangewezen tot gemeentelijk beschermd stadsgezicht en als geheel Bijlmermuseum vanwege het best uitgewerkt zijn van de architecturale principes van Nassuth c.s. hier.

Er is veel moderne bebouwing. Met ROC van Amsterdam, Hogeschool van Amsterdam en Centrum Beeldende Kunst tussen F en H buurt en een Cultureel Educatief Centrum bij Ganzenhoef is de Bijlmer met 130 nationaliteiten inmiddels geen schande meer voor de stad Amsterdam. Gevel Zandkasteel BijlmerpleinHet zandkasteel, zoals het ING hoofdkantoor Amsterdamse Poort, wordt genoemd, wordt na de verhuizing van het personeel naar het nieuwe Cedar gebouw op het open innovatie Cumulus park tussen de Bijlmerdreef het het Ganzehoefpad, verbouwd tot appartementencomplex voor weer een generatie Bijlmer-bewoners in een architecturaal hoogstandje.

Flat Gravestein Amsterdam BijlmerWe eindigen na het doorsteken van de enorme groene ruimte tussen de honingraatflats Gravestein en Geldershoofd, voorheen Gliphoeve II en I (met de kinderboerderij in het boek) in het schemerdonker. Hier in het groen buiten de bebouwing ligt restaurant Elixer aan het Egeldonk, waar de gelijknamige flat gesloopt is of gedeeltelijk overgeschreven op Gravestein. Roltrappen metrostation Ganzenhoef Amsterdam BijlmerTeruglopend naar het metrostation Ganzenhoef valt de nog altijd indrukwekkende architectuur op, al is de leefomgeving volgens het Parool aan forse verbetering toe. De oude betonnen overkapping uit 1977 is in 2004 gesloopt en vervangen door een constructie van staal en glas. Bijzonder aan het station is naast de enorme roltrappen de diagonale lift.

Aan Kraaiennest staat de Taibah moskee, waar Metin eenmaal als jongetje naartoe gaat. Heb je meer tijd en energie kun je de wandeling (laten) uitbreiden met een metrorit van Bijlmer ArenA naar Reigersbos, zoals Metin elke dag een half uur heen en half uur terug vanuit Fleerde deed. Bij dat metrostation vind je het Ir. Lely Lyceum, dat sinds augustus 2018 de opvolger is van de scholengemeenschap Reigersbos, waar Metin het VWO deed. Je kunt kijken in de Millingenhof, waar het gezin een vierkamerappartement vond toen Fleerde op de nominatie stond gesloopt te worden. Wandel over het Schovenhorstpad de wijk uit om uit te kijken over de weilanden richting Abcoude, de provinciegrens met Utrecht over te gaan. Met vriend Kaya rookte Metin hier een  joint. Oostelijker ligt de Gaasperplas, het recreatiegebied, waar tegenwoordig geen meisjes meer worden ontvoerd of aangerand of topless zonnen – de norm in de tweede helft van de jaren ’80 in Wees onzichtbaar – nog veelvuldig voorkomt.

Zelf wandelen of met uitleg?

De route kun je zelf ook wandelen. Wil je er net als de Rotterdamse vrouwen tekst en uitleg bij, neem dan contact met me op. Ik sta open voor voorstellen, een ander aanknopingspunt of een andere stad of plek rond een boek, geschiedenis of thema.