Begraven of cremeren in het licht van de Bijbel

In het seizoen 2016-17 heb ik met de toenmalige groeigroep Bijbelstudie al eens stilgestaan bij het thema begraven of cremeren. De groepsgenoten van Actualiteit in het licht van de Bijbel hebben (opnieuw) behoefte aan het bespreken van dit thema. Is begraven de norm en cremeren verboden of een alternatief en waarom dan?

Begraven als norm of gangbaar gebruik in Bijbelse tijden tot ver in de 20e eeuw na Christus

Aartsvader Abraham kocht een graf in Machpela bij het huidige Hebron om er z’n op 127 jarige leeftijd overleden vrouw Sarah te begraven, nota bene het eerste stukje eigen land in het Kanaän waar zij tot dan toe als vreemdeling verbleven.  Je leest erover in Genesis 23. Achterkleinzoon Jozef, door zijn broers verkocht als slaaf aan een Egyptische karavaan en uiteindelijk onderkoning van de farao geworden, had zijn vader Jakob en broers met aanhang over laten komen uit Kanaän naar Egypte om een tijd van hongersnood te overleven. Op zijn sterfbed maakt Jozef zijn laatste wil bekend: zijn gebeente moest in Kanaän begraven worden, niet in Egypte. En zo geschiedde het. Je leest erover in Genesis 50 vers 25 en Hebreeën 11 vers 22.

Begraven is gebruikelijk bij de Joden, zo lezen we in Genesis 23 vers 19, Genesis 35 vers 4, 2 Kronieken 16 vers 14 en Mattheüs 27 verzen 60-66. Onbegraven blijven is een schande lees je in 1 Samuël 17 verzen 44-46, 1 Koningen 14 vers 11, 1 Koningen 16 vers 4, 2 Koningen 9 vers 10, Psalm 79 vers 3 en Prediker 6 vers 3.

De apostel Paulus gebruikt in 1 Korinthiërs 15 het beeld van begraven worden om het sterven van het lichaam, de menselijke natuur en geneigd zijn tot zonde en het weer opstaan in een nieuw lichaam duidelijk te maken, met Jezus Christus als eerste en belangrijkste voorbeeld voor ons. De zekerheid, meer dan een vage hoop, dat er ook voor de gelovigen die ‘in Christus’ gestorven zijn een opstanding uit de dood is, wordt aangereikt in Filippenzen 3 vers 21, Romeinen 8 vers 23 en 1 Korinthiërs 15 verzen 42-43.

De christelijke kerk heeft de Joodse traditie voortgezet. Gelovigen, al dan niet na een marteldood, werden begraven in grafkisten, bijgezet in een grafkelder, zoals ik in april 2018 onder de Sint Pieter in Rome mocht bekijken, of ‘six feet deep’ onder de grond.

Is cremeren een alternatief voor een christen?

Crematorium interieur Gedenkstätte Konzentrationslager Flossenbürg 012In de Bijbel is geen verbod op crematie te vinden. Wel valt op dat crematie in de Bijbel werd toegepast op misdadigers, zoals in Genesis 38 vers 24, Leviticus 20 vers 14, Jozua 7 vers 15, Amos 6 vers 10 en 1 Samuël 31 verzen 11-13 te lezen is. Volken rond Israël hadden naast begraven ook cremeren als gebruik.

Bij de behandeling van de Wet op de Lijkbezorging in 1869 vonden de parlementariërs dat verbranding in strijd was met de geest der natie en buiten de wet gehouden diende te worden. In 1915 werd er een regeling getroffen om via een aparte testamentaire beschikking gecremeerd te worden. In 1955 is de wet aangepast en is crematie toegestaan, mits een handgeschreven laatste wilsbeschikking van de overledene crematie verzocht. In september 1968 is volledige gelijkstelling van cremeren en begraven tot stand gekomen.

Sinds 1961 is crematie toegestaan in de Gereformeerde Kerken die later zijn opgegaan in de Protestantse Kerk Nederland (PKN). Sinds 1963 is crematie toegestaan door de Rooms-Katholieke Kerk, mits niet uit verachting of verzet tegen het katholieke geloof.

Bestemming gelijk, route is verschillend

We zijn snel geneigd te denken dat wat gebruikelijk is altijd heeft gegolden, zeker als het overtuigingen en geloof raakt. Zo was ik verrast te lezen dat het tot de jaren ’70 in de 20e eeuw voor protestanten niet gebruikelijk was vanuit een kerk begraven te worden, maar vanuit een aula. Alle voornamelijk protestantse uitvaarten die ik zelf heb meegemaakt in Overijssel en Friesland, zijn vanuit een kerkgebouw gedaan.

Begraven heeft bij veel protestanten nog altijd de voorkeur boven cremeren met een beroep op een beloofde opstanding uit de dood, zoals dat in 1 Korinthiërs 15 uitgebreid door Paulus wordt gebruikt om het nieuwe leven met Christus en het uiteindelijk ook overwinnen van de dood als Christus’ laatste vijand als de kern van het geloof in Hem uit te leggen:

“Het belangrijkste dat ik u heb doorgegeven, heb ik op mijn beurt ook weer ontvangen: dat Christus voor onze zonden is gestorven, zoals in de Schriften staat, dat hij is begraven en op de derde dag is opgewekt, zoals in de Schriften staat, en dat hij is verschenen aan Kefas, en vervolgens aan de twaalf leerlingen. (…) Maar wanneer nu over Christus wordt verkondigd dat hij uit de dood is opgewekt, hoe kunnen sommigen van u dan zeggen dat de doden niet zullen opstaan? Als de doden niet opstaan, is ook Christus niet opgewekt; en als Christus niet is opgewekt, is onze verkondiging zonder inhoud en uw geloof zinloos. (…) Maar als Christus niet is opgewekt, is uw geloof nutteloos, bent u nog een gevangene van uw zonden, en worden de doden die Christus toebehoren niet gered. Als wij alleen voor dit leven op Christus hopen, zijn wij de meest beklagenswaardige mensen die er zijn. Maar Christus is werkelijk uit de dood opgewekt, als de eerste van de gestorvene. Zoals de dood er is gekomen door een mens, zo is ook de opstanding uit de dood er gekomen door een mens. (…) Christus als eerste en daarna, wanneer hij komt, zij die hem toebehoren. En dan komt het einde en draagt hij het koningschap over aan God, de Vader, nadat hij alle heerschappij en elke macht en kracht vernietigd heeft. Want hij moet koning zijn totdat ‘God alle vijanden aan zijn voeten heeft gelegd.’ De laatste vijand die vernietigd wordt is de dood. (.,.) Wanneer de bazuin weerklinkt, zullen de doden worden opgewekt met een onvergankelijk lichaam en zullen ook wij veranderen. Want het vergankelijke lichaam moet worden bekleed met het onvergankelijke, het sterfelijke lichaam met het onsterfelijke. En wanneer dit vergankelijke lichaam is bekleed met het onvergankelijke, dit sterfelijke met het onsterfelijke, zal wat geschreven staat in vervulling gaan: ‘De dood is opgeslokt en overwonnen. Dood, waar is je overwinning? Dood, waar is je angel? De angel van de dood is de zonde, en de zonde ontleent haar macht aan de wet. Maar laten we God danken, die ons door Jezus Christus, onze Heer, de overwinning geeft.”

Paulus troost de christenen in 1 Tessalonicenzen 4 verzen 12-18: “Broeders en zusters, wij willen u niet in het ongewisse laten over de doden, zodat u niet hoeft te treuren, zoals zij die geen hoop hebben. Want als wij geloven dat Jezus is gestorven en is opgestaan, moeten wij ook geloven dat God door Jezus de doden naar zich toe zal leiden. Wij zeggen u met een woord van de Heer: wij, die in leven blijven tot de komst van de Heer, zullen de doden in geen geval voorgaan. Wanneer het signaal gegeven wordt, de aartsengel zijn stem verheft en de bazuin van God weerklinkt, zal de Heer zelf vanuit de hemel neerdalen. Dan zullen eerst de doden die Christus toebehoren opstaan, en daarna zullen wij, die nog in leven zijn, samen met hen op de wolken worden weggevoerd en gaan we in de lucht de Heer tegemoet. Dan zullen we altijd bij hem zijn. Troost elkaar met deze woorden.” 

Russisch-Orthodox kruis op begraafplaats LagemeedenKern van deze boodschap is troost en zekerheid over onze bestemming, niet die van het in de jaren ’80 van de 20e eeuw populaire Rapture / Grote Opname als escapisme aan de vooravond van een 3e Wereldoorlog of erger in de Eindtijd.

Als God bij machte is de gedurende duizenden jaren overleden mensen in een mum van tijd tot zich te trekken – Hij weet als Schepper ook wel dat we stoffelijk zijn, uit de klei of grond geformeerd en een geest ingeblazen gekregen tot een ‘levende ziel’ en na ons overlijden tot stof weergekeerd (Genesis 3 vers 19)- is er vast een oplossing voor verbrande lijken, vermiste lichamen, op zee vergane mensen. Onze bestemming is ‘voor altijd bij hem zijn’. Aan een enkel vers (1 Korinthiërs 15 vers 4) ontlenen dat ‘begraven worden’ de enige toegestane vorm van lijkbezorging is, is een smalle basis. Nemen voorstanders van deze route dan ook de bijbehorende vormen letterlijk? Denk aan het lijk wikkelen in zuiver linnen (Mattheüs 28 vers 60) – dus niet in je zondagse pak in een kist! – , balsemen met geurige olie (Marcus 16 vers 1, Lucas 23 verzen 55-56, 24 verzen 1-2).

Natuurbegraven brengt een grafstemming in het bosJe kunt je voorstellen dat als in de Bijbel geen verbod op crematie te vinden is, er over moderne, energiezuiniger of milieuvriendelijker manieren om ‘lijken te bezorgen’, oplossen van het lichaam (resomeren), een speciale bevriezingstechniek (cryomeren), elektrisch verassen (ecoleren) of composteren (humusatie), al helemaal niets te vinden is de Schriften. Misschien zeg je nu dat deze gebruiken ‘in strijd was met de geest der natie en buiten de wet gehouden diende te worden’ en kijken je nazaten over 150 toch anders tegen deze materie.