De vergezichten van De Ploeg in woord en beeld

Norma van der HorstHet is honderd jaar geleden dat de kunstenaarsbeweging De Ploeg werd opgericht. De Tocht om de Noord heeft het jubileumjaar aangegrepen om het zintuig zien van de ‘vergezichten van de Ploeg’ tijdens het tweedaagse wandelfestival in september centraal te stellen. Niet alleen kunstschilders, maar ook musici, architecten en literatoren zijn lid geweest van het Groningse collectief rond expressionisme, constructivisme en expressief impressionisme. Ter voorbereiding van de tweedaagse wandelingen door het Groningse land heb ik drie boeken bij de bibliotheek geleend om me te informeren over De Ploeg en hun kunstwerken.

De Ploeg en de Wadden

In De Ploeg en de Wadden van Doeke Sijens met een voorwoord van Han Steenbruggen (2008) naar aanleiding van een overzichtstentoonstelling in het Noordelijk Scheepvaartmuseum een decennium geleden staat de tochten over de Waddenzee en indrukken van bezoeken en vakanties op de verschillende Waddeneilanden centraal. Van impressionisme tot sterk expressionistische schilderijen en pentekeningen van de weidse landschappen in een tijd dat (massa)toerisme naar de eilanden nog helemaal niet gewoon was en eerder werd gedacht over het inpolderen van de Waddenzee dan erkenning als cultureel erfgoed door Unesco. Doeke Sijens neemt je mee op de reizen van Jan Wiegers, George Martens, Johan Dijkstra, Ekke Kleima, Jan Gerrit Jordens en anderen in dit 52 pagina’s tellende boekje met full-colour afbeeldingen.

De Ploeg, het expressionisme en de architectuur

In 2017 verscheen De Ploeg, het expressionisme en de architectuur van de hand van Kees van der Ploeg (toevallig?) is samenwerking met de aan het Groninger Museum gelieerde Stichting De Ploeg dat architecten uit het collectief als Egbert Reitsma, Evert van Linge en Siebe Jan Bouma belicht. Veel herkenning, want de gefotografeerde bouwwerken, interieurs en ornamenten zijn ook te bewonderen in het fotoboek Pronkjuwelen van baksteen : Amsterdamse School in Groningen dat Norma van der Horst in 2017 uitbracht. Kees van der Ploeg wil juist afrekenen met het beeld, dat we hier te maken hebben met een Gronings filiaal van de Amsterdamse School. Juist de link met expressionistische architectuur in Duitsland en de eigen vormen die de kunstenaars in het hoge noorden aan scholen, openbare toiletten, nutsvoorzieningen en huizen gaven, Zo zie je de karakteristieke folley bij Het Schip in de Spaarndammerbuurt in Amsterdam naast de abdij Benedictusberg bij Vaals van de Duitse architect Dominikus Böhm en de in 1977 gesloopte kapel Mariapension dat in 1937 in Groningen werd gebouwd vergeleken met het interieur van de Sternkirche uit 19022 van Otto Bartning. De Gorecht- en Korrewegbuurt in de stad Groningen staan vol met pareltjes uit de periode van De Ploeg, maar ook elders in de Stad kun je de vruchten van expressionistische architecten terugvinden. Naast de foto’s vind je veel achtergrondinformatie over de stromingen, architecten en bouwwerken.

De Ploeg: avant-garde in Groningen 1918-1928

Bij de gelijknamige tentoonstelling in het Groninger Museum verscheen in het voorjaar van 2018 het lijvige De Ploeg: avant-garde in Groningen 1918-1928. 272 pagina’s in naslagwerk dat zich leent voor een salontafel of wachtruimte bij de recepie. Het boek onder redactie van Anneke de Vries e.a. gaat chronologisch langs de historische context van de kunstenaarsbeweging, het ontstaan, de verschillende soorten onderwerpen (stadsgezichten, vergezichten, abstracte vormen, etsen, reclameposters, etc.) tot aan de vraag of het ploegen gedaan is. Het boek eindigt met de recente herontdekking van De Ploeg en een overzicht van tentoonstellingen in binnen- en buitenland.

Foto’s van kunstwerken zijn doorgaans klein afgedrukt. Wel is bij elk van de kunstwerken aangegeven welke materialen gebruikt zijn en in welke collectie het is te vinden. De invloeden van Kirchner, de storm en drang, de lokale tentoonstellingen in Pictura en de dubbelportretten, alles komt voorbij in dit overzichtswerk.