Wandelen in groene longen en gezellige binnenstad ‘s-Hertogenbosch

In 2008 was ik met ons gezin in Den Bosch voor een stadswandeling en museumbezoek. De kinderen zijn groter, Klazien wil vandaag niet mee. En dus ga ik alleen naar Den Bosch om te wandelen, musea te bezoeken en een film te bekijken. De indrukken zijn teveel om één blog mee te overladen. Al het goede komt in meervoud. Vandaag de wandelingen.

Groene stadswissel met verlengd verblijf in Bossche Broek

Handwijzer LAW paden Stationsweg 's-HertogenboschVoor de ochtend heb ik de Groene Stadswissel Den Bosch: Parken, Bossche Broek en Binnenstad meegenomen. Hoewel het haast als een misdaad klinkt, stap ik na aankomst om 8.50u op station ‘s-Hertogenbosch de lunchroom van banketbakker Jan de Groot voorbij. Een Bossche Bol moet een traktatie blijven, een verdienste. En dus ga ik eerst aan de wandel. Een straatmuzikant die zich bij de torens aan de brug over de Dommel heeft opgesteld, wenst me Merry Christmas. Insgelijks. Aan de Dieze die hier parallel aan de Dommel loopt, ontwaakt de stad. Aan de brug over de Zuid Willemsvaart is het wachtershuisje behangen met CD’s. Het werk als brugwachter verveelt op den duur.

Brug naar Citadel 's-HertogenboschOp de kop van de Aa, Dieze, Dommel en vaart ligt de Citadel. Tegenwoordig is het Brabants Historisch Informatiecentrum erin gevestigd. Hoe aanlokkelijk de Sortiebrug ook oogt, is het complex niet openbaar toegankelijk. Een social sofa iets verderop aan de Citadellaan is alvast een mooie opsteker. Een doorsteek van de jaren ’20 woonwijk De Muntel naar de eerste groene long, een dubbel uitgevoerd wandelpad onder de bomen van de Van Lanschotlaan leidt naar het Prins Hendrikpark dat rond De IJzeren Vrouw ligt. De IJzeren Man is een een recreatiegebied wat kilometers verderop bij Vught. De analogie is dat de naam van de baggermachine die het zand opgroef voor de aanleg van De Muntel is gebruikt om de ontstane plas aan te duiden. De hardnekkige mist houdt de wereld klein.

Toren bolwerk 's-Hertogenbosch 1Het Muntelbolwerk langs de Aa combineert oude vestingwerken met kunst. Het Zuiderpark is aangelegd buiten de vestingwal. Wandelen, voetballen en tennissen in plaats van de vijand buiten de stadsmuren houden. In de routebeschrijving is op dit punt een omissie, waardoor ik de aanwijzingen volgend niet bij de Zuiderparkweg, maar de Pettelaarsweg uitkom. Onder de gracht is hier de parkeergarage Sint-Jan aangelegd. Gat in stadsmuur 's-Hertogenbosch bij parkeergarage Sint JanDe Limietlaan is tegenwoordig een loopbrug van parkeergarage over de gracht, door een gat in de stadsmuur naar het Park Den Bosch en de Binnendieze. De metalen sculpturen van de mensen onder de paraplu’s bij de bushalte herinner ik me uit 2008. Ik raadpleeg OSMAnd om te zien waar de mismatch tussen routebeschrijving en werkelijkheid zit. Ik wilde toch al een grotere ronde door het Bossche Broek maken. Nu mijn kans!

Reflectie in water vanaf grasdijk Bossche BroekEen broek is een ander woord voor polder. En daar hoort een ringdijk en molens bij. De molens zijn weg, de grasdijk ligt er. Relatief nieuw zijn geasfalteerde fietspaden tussen de natuurgebieden zo tussen stadscentrum en A2 en Randweg. De dijk is meer dan drassig. Mijn spijkerbroek wordt bruiner en bruiner, terwijl ik mijn best doe niet uit te glijden als zo te zien enige wandelaar deze vrijdagmorgen. Aan de overkant van wat nu Singelgracht en verderop weer Dommel heet, liggen fraaie villa’s. Bij de Singelgrachtweg kun je met een handbediende voetveer oversteken naar de Vughterweg. Water op de rijbaan in Bossche BroekIk volg de contouren van de Dommel naar waar de snelweg A2 bijna aangetikt kan worden. Dan heb ik ook wel weer genoeg van de glibberige dijk en ben blij met het fietspad terug naar de stad.

Dat er dan wel eens water op de rijbaan ligt, verbaast me niet. Ik kan in de plassen mijn schoenen wat schoonspoelen. De wasmachine mag morgen hetzelfde doen met mijn broek. Echt netjes uitgedost straks musea of filmzaal in wordt het niet, mensen!
Begrijpelijk is het strand aan de Zuiderplas uitgestorven deze wintermorgen (ja, hoewel de temperatuur naar de dubbele cijfers gaat deze dagen, mag het gezegd worden). Ik heb nu ook door welk stukje de Groene Stadswissel door de polder had bedoeld. Harpist 's-HertogenboschLangs de Maria van Bourgondiësingel loop ik naar het parkje aan de Hertog Hendriksinge, waar een harpist zijn virtuele snaren bespeelt. Tereug bij de Pettelaarseweg kan ik de route van de Stadswissel weer volgen.

Aan de Papenhulst staat het voormalige Sint-Jan ziekenhuis. De Hinthamerstraat – de oost-west liggende winkelstraat – steek ik over, de Zusters van Orthenpoort door tot aan de Binnendieze. langs een hofje tot in de Jeroen Boschtuin. Hoog tijd voor een rust.


In de binnenstad zijn op verschillende plekken figuren uit de schilderijen van Jeroen Bosch neergezet. In het water, een park of andere onverwachte plek. 2016 was het 500 jaar geleden dat de kunstenaar stierf. Jeroen Bosch figuur 's-Hertogenbosch 2Nog altijd – en terecht – is de schilder een belangrijk aanknoopingspunt om toeristen naar de Noordbrabantse hoofdstad te trekken, exposities te organiseren of anders te betrekken in de ‘beleving van de stad’. Ik vervolg mijn wandeling slingerend om de Binnendieze naar de Hinthamerstraat en de Sint-Jan Kathedraal. Ik ga nu nog niet naar binnen, wil dat vanmiddag na het museumbezoek doen. De Kerkstraat en Markt, de straatjes rond de Binnendieze brengen me terug bij de Stationsweg. Bossch Bol van Jan de Groot 's-Hertogenbosch ingepaktNu sluit ik aan in de rij bij banketbakkerij en lunchroom Jan de Groot. Gelukkig brengt de bakker regelmatig een plaat nieuwe Bossche Bollen de winkel binnen. Met één bol in een papieren zak wandel ik terug naar het bolwerk aan de Sint Janssingel. Anderen zullen met dit weer waarschijnlijk liever binenn in de warme lunchroom zitten. Ik verkies de frisse buitenlucht om te genieten van de bol met slagroom. Via de Walpoort, Uilenburg (de gezelligste wijk van ‘s-Hertogenbosch volgens eigen zeggen), de Vughterstraat en de Wolvenhoek kom ik uit bij het Stedelijk Museum, het einde van de eerste wandeling van 14,5km.


Vrije wandeling door de binnenstad

Voorzijde Noordbrabants Museum 's-HertogenboschNa het bezoek aan het Stedelijk Museum en Noordbrabants Museum en een rust buiten op een wandelbankje zet ik de GPS logger weer aan. Ik heb vanochtend al veel van de binnenstad gezien, maar tot aan de film Loving Vincent om 16.30u in de Verkadefabriek heb ik nog bijna 2 uur de tijd om zonder routebeschrijving of aanwijzingen vrij het centrum door te trekken. Verras me, Den Bosch! Ik fotografeer eerst de voorzijde van het Noordbrabants Museum aan de Verwesstraat. In 2008 werd er nog flink verbouwd, nu ligt de rode loper uit voor bezoekers.

Onze lieve vrouwe van Den Bosch bid voor ons 2Mij vallen aan diverse gevels in de binnenstad de ornamenten op met het verzoek aan Maria, Onze Lieve of Zoete moeder van Den Bosch om voor de bewoners te bidden. Een en ander gaat terug op de pest die de stad honderden jaren geleden teisterde en nog altijd met een jaarlijkse bidtocht c.q. Mariaomgang wordt gevierd. Op de Parade is Winterland ingericht, de kerstmarkt. Je kunt er schaatsen, een herinnering aan of wens voor een dierbare in de kerstboom hangen, of gewoon plezier maken in een kermisattractie, “eten en drinken, want morgen sterven wij.” (Jesaja 22:13 en 1 Corinthiërs 15:32). Kerstmarkt met zicht op Sint-Jan Kathedraal 's-HertogenboschOp de achtergrond is de Sint Jan net zichtbaar in de mist. Via een zij-ingang ga ik naar binnen. De pianostemmer is bezig de snaren van de vleugel voor de kerstvieringen bij te stellen. Dat zal geheid herhaald moeten worden, want het is, zoals een andere kerkbezoekster scherp opmerkt, buiten warmer dan binnen in de kathedraal. Glas-in-loodramen blijven mooi. Meer bekijks deze dagen heeft de kerststal achter het koor. “Is weer leuk opgezet” en “Je kunt zien dat de mensen van de Efteling de decorstukken en scènes hebben uitgewerkt,” klinkt het om me heen. Kinderen mogen bij de aapjes, tijgers, een soort ‘eerste avondmaal’ en andere voorstellingen die ik in mijn Bijbel niet terugvind op de foto. Mijn evangelische / protestantse blik van boven de grote rivieren is zonder een pint of wat achter de kiezen te nuchter om heel enthousiast te worden van deze kerststal. Middenschip Sint-Jan Kathedraal 's-HertogenboschDe architectuur van het middenschip, de ramen in de zijbeuken trekken me meer.

Buitengekomen ga ik rechtsaf door de Hinthamerstraat, de focus meer op gevels dan winkels eronder. Waar het kan, duik ik poorten door, kijk op pleinen, inhammen, zoals het Jheronimus Bosch Art Center, het Molenijser, Gasthuispoort en de Sint Annaplaats. Op de Markt aangekomen, biedt een studente me een NRC.next aan. Haar verkooptruc werkt niet, tijd om welke vorm van een krant door de week en op zaterdag te lezen heb ik niet. Op werkdagen werk ik ‘s morgens in de trein en op zaterdag wandel ik. Jeroen Bosch Art Center ''s-HertogenboschNu gaat de krant wel mee voor de treinreis terug vanavond.

De markt van vanochtend is bijna opgeruimd. En zo is zowel de schilder Jeroen Bosch als het nieuwe Onze Lieve Vrouwehuisje op het plein zichtbaar. Jeroen Bosch schildering op huis 's-HertogenboschHet VVV pand oogt nog als de middeleeuwse vooroverhangende gebouwen. Gevel P de Gruyter 's-HertogenboschDe Hoge Steenweg wordt Orthenstraat, winkel na winkel.

Bij de Koksche Poort sla ik rechtsaf om op de Kloostergang bij de Barbaraplaats uit te komen. Klinkt als een voormalige kloosterplaats, hoewel er nu huizen staan. Via de Handelskade kom ik bij de Zuid Willemsvaart, waar een sculptuur voor het jaarlijkse Den Bosch Maritiem evenement is geplaatst.
De voormalige industriepanden aan de Havendijk, Buitendijk, Tramkade en Veemarkt hebben hun eigen charme gekregen. Van graffiti aan de gevels van de Havendijk, de herbestemming van overslag en silo’s van mengvoederbedrijf Koudijs Wouda tot Koudijs Café en indrukwekkende beschildering van de silo’s als ik doorloop tot de Veemarktzijde.

Entree Verkadefabrie 's-HertogenboschOm de Kaaihallen heen loop ik naar de Tramkade en Boschdijkstraat, de entree van de Verkadefabriek. Filmzalen, café en restaurant en evenementenlocatie op de plek waar tot 1993 koekjes werden gebakken. De 7,5km extra’s aan Den Bosch zitten erop.

Sint Jan https://www.sint-jan.nl/sint-jan-den-bosch-bezoeken