Klassieke kijk op Amsterdamse grachtengordel, Paleis en Rijksmuseum

Vrijdag 9 juni heb ik vrij, van werk dan. Zoals elk jaar begeleid ik als ouder een excursie van het Zwolse Gymnasium Celanum waar Henriëtte nu in de 4e zit. Na Museum het Valkhof in Nijmegen (Latijn), Science museum NEMO in Amsterdam (NASK), Walibi Holland in Biddinghuizen (Natuurkunde) is het vak Klassieke & Culturele Vorming de achtergrond voor de educatief verantwoorde excursie dit jaar. ‘s Morgens vanaf vertrek uit Zwolle tot bij het uitstappen aan de Westermarkt in Amsterdam regent het behoorlijk, maar de paraplu kan al lopend naar de Dam snel weer opgeborgen. En nee, ik ga niet een lijst antwoorden verklappen. Scholieren weten – zo merk ik ook vandaag – prima de weg op internet om informatie op te zoeken. Dat ze bij het reproduceren ervan net wat teveel ‘dure woorden’ gebruiken, valt hun zelf (nog) niet op. De oefening vandaag draait juist om inzicht, verbanden kunnen leggen, betekenis geven aan wat je ziet. En dan past het domweg napraten van een ander niet.

Paleis op de Dam

Burgerzaal Paleis op de Dam AmsterdamHet Koninklijk Paleis op de Dam, gebouwd tussen 1648 en 1665 als eerst niet-religieuze groot gebouw in Nederland. Het einde van de Tachtigjarige Oorlog, de centrumfunctie van Amsterdam voor de hoofdstedelijke burgers, maar ook als middelpunt van het Nederland dat de wereldzeeën bevaart wordt zichtbaar in de talrijke scènes in reliëf, marmer, beelden en schilderijen in de Burgerzaal en galerijen op de eerste etage. Voor mij de eerste keer dat ik er binnen ben. De spreekbeurten van de leerlingen bij 14 onderwerpen fungeren als gids en achtergrondinformatie. Details die je anders niet zouden opvallen, allegorieën met een etische, morele of pedagogische insteek rond de tijd, verzekering, schuld en boete en een deugdzaam leven.

Leerling Celeanum geeft uitleg in Burgerzaal Paleis op de DamVerrassend is het detail van het op plat vlak uitgewerkte wereldbeeld in twee marmeren halfronden. Het universum dat zich met een noordelijke sterrenhemel, de vier elementen en de stedenmaagd concentreert op Amsterdam. Het Salomonsoordeel uit de Bijbel als centraal thema in de Vierschaar, omgeven door klassieke taferelen. Het Salomonsoordeel als waarschuwing aan burgers Amsterdam in PaleisGodenbeelden uit de Klassieke Oudheid, niet om aanbeden te worden, maar om de burger te wijzen op verantwoordelijkheid, maar evenzeer invulling te geven aan het oog dat ook wat wil. Dat juist de Bataafse Opstand model stond voor het overwinningsgevoel op de Spanjaarden, had ik nooit begrepen. Ja, zelf heb ik op het gymnasium wel Tacitus’ Historiae gelezen, maar de Bataafse Opstand is me niet bijgebleven.

Dat Atlas de wereld draagt op het dak van het Paleis, is een bekend beeld. Dat aan de achterzijde van het Paleis – aan de kant van Shopping Centre Magna Plaza is het goed te zien – de werelddelen inclusief een prominente plaats voor zwarte slaven in de gevel verwerkt zijn, kenmerkt de tijdgeest.

Klassieke trekjes aan de Keizersgracht

Hollands Classicisme aan gracht AmsterdamJe kunt op veel manieren door de grachtengordel. Slenterend achter een gids met gekleurd parapluutje, op een huurfiets kennismaken met het hoofdstedelijk verkeer, met de auto zoekend naar een parkeerplaats, enzovoorts. De Zwolse gymnasiasten mogen 25% van hun cijfer – 75% met de spreekbeurt – laten bepalen door de beantwoording van een reeks vragen over panden, gevels, spreuken en wapens aan met name de Keizersgracht tussen het Paleis en Rijksmuseum.

En ja, dan gaat een classicus los in zijn opzet voor de speurtocht. Van het bouwjaar van de Westerkerk in Romeinse cijfers, de variant op een bekende spreuk op de deur van café Ovidius op de hoek met de Spuistraat, de ornamenten aan het voorbeeld van Hollands Classicisme aan de Herengracht, het voor bankier / brouwer Guglielmo Bartolotti in 1621 door Hendrick de Keyser ontworpen Huis met de Hoofden.

Gevel Comeniushuis AmsterdamNa het huis, waar de Tjechische pedagoog Jan Amos Comenius verbleef, mogen leerlingen verderop de correcte etymologie van het mens-monument aan de voet van de Westerkerk geven, Felix Meritis vertalen, en afgebeelde kunsten en wetenschappen thuisbrengen.

Leerlingen Celeanum voor smartshop Keizersgracht AmsterdamOp de hoek van Keizersgracht / Leidestraat is het lachen. Met de leraren verheugen we ons om te zien hoe de leerlingen reageren op het zien van coffee shop When Nature Calls, en of ze het verband met de in 1881 uitgebeelde teelt en consumptie van tabakswaren in de gevel zien. Braver is de opdracht aan de overzijde. Van het Metz & co kantoor moeten de pilasters stylistisch geduid worden.

Triomftocht naar de stad Amsterdam aan buitengevel Rijksmuseum AmsterdamBij het Rijksmuseum wandelen we zelf eerst naar de tuin aan de westzijde. Daar is een soort triomftocht van de stedenmaagd met bouwmeesters en andere Bekende Amsterdammers te zien, inclusief een vliegende Nikè in een aantal grote panelen.

Rijksmuseum en Dam

Eva geeft uitleg bij schilderij in Rijksmuseum AmsterdamVoor veel leerlingen is dit het eerste bezoek aan het Rijksmuseum. Voor de begeleiders betekent een groepsbezoek in 2017 het afdrukken van 105 e-tickets om de barcodes stuk voor stuk bij de entree te laten scannen. Voor de school, net als in het Paleis ‘s ochtends fijn, dat een aantal leraren en ouders zoals ik een museumkaart heeft. Als laatste verplichte onderdeel van de dag is het een aanslag op aandachtspanne en zin om mee te doen. Op de tweede etage staan in de tentoongestelde schatten uit de Gouden Eeuw vooral de klassieke taferelen centraal.

Jelle Abbenes legt Bataafse opstand nog eens uit in Rijksmuseum AmsterdamWe zien opnieuw taferelen uit de Bataafse Opstand in de voorhal, Manlius Torquatus van Ferdinand Bol, anachronismen in de door Bol verbeelde landing van Aeneas op Sicilië na diens avontuur bij Dido in Carthago. Abbenes geeft uitleg bij soft porno rond hemelbed aan leerlingen CeleanumDe kinderen mogen godenbeelden herkennen in reliëfs van Gerard de Lairesse, gevolgd door een smaakvolle uitleg van één van de docenten bij de ‘soft porno’ van De Lairesse rond het hemelbed van de ‘tot borduren veroordeelde’ Maria II van Engeland, vrouw en nicht van Koning Willem III, waarbij taferelen van Bacchus & Ariadne, Selene & Endymion, Mercurius & Calypso en Odysseus zijn gebruikt.

Jelle Abbenes licht Oude Stadhuis toe in Rijksmuseum AmsterdamBij het schilderij van Het oude stadhuis van Amsterdam van Pieter Jansz Saenredam gaat het licht uit. De één na de ander weet de uitgang van het Rijks te vinden om als groepje de komende drie uur te genieten van winkelen en eten.

En toch blijft er reden om te lachen. Diverse leerlingen willen tegen half vijf nog best mee met de docent weer naar binnen in het museum om een oud schaakspel te bekijken. Andere gymnasiasten komen trots vertellen dat ze in de hal eerst een plan hebben gemaakt voor de komende uren: welke route en welke winkels zullen bezocht worden. Andere willen nu al wel hun cijfer voor hun spreekbeurt en speurtocht hebben.

Relax, de cijfers bespreken we samen en stellen we vast bij een kop koffie na een maaltijd op de vijfde etage van De Bijenkorf.

Scholieren Celanum bij Monument op de Dam AmsterdamDat we vervolgens bij het Nationaal Monument op de Dam na telling 22 en na twee veegrondes over de Dam nog steeds 15 leerlingen missen, is niet leuk. Gelukkig duiken zij op bij de bussen die voor het Victoria Hotel aan het Damrak staan te wachten.