Henk Kleinhout – Van dwangarbeid en hongerlonen: de strijd om het bestaan aan het Twentekanaal

Al wandelend, fietsend of autorijdend rond of over het Twentekanaal denk ik regelmatig aan de totstandkoming van een dergelijk waterbouwkundig kunstwerk. Zeker in een tijd waarin geen GPS gestuurde graafmachines bestaan die precies letterlijk bergen werk kunnen verzetten. Hoe zou het geweest zijn om te graven, te bouwen en het landschap opnieuw in te richten in de jaren ’30. Daarover doet Henk Kleinhout in Van dwangarbeid en hongerlonen: de strijd om het bestaan aan het Twentekanaal 1930-1938 verslag. De landelijke overheid die de enorme werkloosheid in het land probeert te bestrijden met instrumenten als de werkverschaffing. Ontginning en bebossing, zoals de Zwarte Dennen bij Staphorst, het Engelandbos bij Collendoorn elders in de provincie Overijssel zijn nu nog steeds de resultaten daarvan. Ook de graafwerkzaamheden van het Twentekanaal, eerst van Zutphen naar Enschede en later de zijtak van Hengelo naar Almelo is als werkverschaffingsproject uitgezet en had honderden werknemers nodig. Gemeenten in de regio konden werklozen aanbrengen, niet per se geschikt.

De ellende die Kleinhout chronologisch beschrijift, gaat primair om de arbeidsomstandigheden (reizen, werktijden, overnachtingsmogelijkheden) en de variabele beloningsmechanismen die in het schimmige samenspel van gemeenten, opdrachtnemers en het Rijk werden ingezet. De lage, en in de loop van het decennium steeds lagere verdiensten, moesten de ingezette mensen enerzijds het idee geven, dat ze door hard te werken extra’s konden verdienen, de werkverschaffing niet als regulier werk met een fatsoenlijke beloning mochten zien, maar werkten ook rechtsongelijkheid en een explosieve sfeer op het werk, in de betrekkingen met leidinggevenden, plaatselijke ordebewaarders en het thuisfront op. Stakingen, maar matig gesteund door de vakbonden – die in de werklozen immers geen leden of contribuanten voor de eigen kassen zagen – zijn eerder regel dan uitzondering. De auteur schetst een onoplosbaar probleem. Dat het kanaal er uiteindelijk komt, lijkt een wonder.

Over de auteur

Henk Kleinhout (1936) was van beroep leraar Engels. Daarnaast was hij jarenlang jazzrecensent voor de Twentsche Courant. In de jaren ’90 studeerde hij geschiedenis in Utrecht waar hij in 2006 promoveerde op Jazz als probleem; een onderwerp dat de problematiek van de jazz behandelt in de wederopbouwperiode van Nederland. Hiervan verscheen ook een handelseditie. Verder schreef hij nog enkele werken over jazzmuziek. In 2013 kwam van hem een boek uit waarin de lotgevallen zijn opgetekend van de eerste Twentse socialist Gerrit Bennink als raadslid en wethouder van Hengelo (Ov) in het eerste kwart van de 20e eeuw.

 

Zie ook: