Douwe Draaisma – Vergeetboek

In september 2010 bracht Douwe Draaisma, hoogleraar geschiedenis van de psychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen na eerdere lezenswaardige werken als Waarom het leven sneller gaat als je ouder wordt (recensie) en De heimweefabriek (recensie) het Vergeetboek uit. Gelijktijdig werd de website vergeetboek.nl gelanceerd, waar bekende en onbekende Nederlanders antwoorden mochten geven op lastige vragen. Deze werden ook als voorpublicatie gratis weggegeven in de vorm van het Vergeetboekje. Denk bijvoorbeeld aan:

  • Hebt u zich wel eens geschaamd voor wat u wél bleek te hebben onthouden?
  • Welke tekortkomingen van uw geheugen vindt u in het bijzonder hinderlijk?
  • Hebt u wel eens een herinnering aan uzelf uit het geheugen van iemand anders willen verwijderen?
  • Hebt u herinneringen aan gebeurtenissen waarvan u beseft dat u zich die nu anders herinnert dan vroeger?
  • Weet uw partner wat uw dierbaarste herinneringen aan hem of haar zijn?
  • Hoe vaak hebt u uw eerste herinnering gedeeld?
  • Vindt u troost in het vooruitzicht na uw dood herinnerd te worden?

Dit boek gaat niet over geheugentraining, zaken, situaties en personen beter leren herinneren, of een rondreis door de hersenpan naar specifieke locaties, functies en defecten, maar over het vergeten. Dat onze hersenen een schier eindeloze opslagcapaciteit hebben, is mooi en wonderlijk. Nuttig, maar ook lastig is, dat we niet alles (hoeven) onthouden. Waarom is er naast een cursus train your brain geen vergeettechniek of vergeetkunst? Waarom hebben portretten de neiging in de plaats te komen van herinneringen? Wat gaat er mis in de hersenen van iemand die geen gezichten kan onthouden? In Vergeetboek neemt Douwe Draaisma je mee langs theorieën en onderzoekers die verklaringen zochten, vonden, maar ook weerleggingen erop en ontnuchterende ‘waarheden’. We vergeten dromen, haast zodra we ontwaken. Stel dat een collega een lumineus idee heeft, namelijk het uwe. Is er onbewust plagiaat? Bestaat een total recall, zoals door Paul Verhoeven verfilmd? En wat leert de geschiedenis van de Estherázy’s? Als iedereen om je heen een verklikker aan het regime blijkt, wat is dan de waarde van herinneringen? Kun je trauma’s verdringen? En wat haalt een psychoanalyticus aan de sofa naar boven? Een concrete herinnering, of zijn eigen hersenspinsel? Wat schrijven in een afscheidsbrief oog in oog met de dood? Verschilt een afscheidsbrief van een martelaar met die van iemand die een zelfmoordpoging doet? Wist koning Nebukadnessar zijn eigen droom überhaupt nog wel, voordat Daniël hem die vertelde en uitlegde? Draaisma wijst op een intrigerende vermelding in Daniël 2 vers 5 in de Statenvertaling.

Korsakov, Alzheimer, het Vergeetboekje van Maarten Toonder, Kant en Freud, ze komen voorbij…opdat wij niet vergeten. Maar zelfs als zouden zij sluitende antwoorden kunnen geven over het hoe en waarom van vergeten, dan nog blijft er een afstand tussen theoretische kennis en persoonlijk beleven. Juist in dat niemandsland tussen wetenschap en introspectie rijzen de lastige vragen over het herinneren en vergeten. In navolging van de Zwitserse schrijver Max Frisch die al eens zo’n lijstje publiceerde, gaat ook Draaisma directe, persoonlijke beantwoording van deze vragen uit de weg. Het gros van Vergeetboek leest prettig, hoewel ik de geschiedenissen van de Estherázy’s en de verhandelingen over de Franse Revolutie minder boeiend vond. Draaisma staat kritisch ten opzichte van diverse onderzoeksmethoden en bekende namen, maar kent ook z’n klassiekers, wijst op inconsistenties en laat ruimte voor toetsing en verrijking van de ‘wetenschap’ van het vergeten.

Zie ook de artikelen van Paul Abspoel naar aanleiding van Vergeetboek: