Visuals in de kerk

Na de verkenning vorige week zondag van de aard van de kerk, gebouw of vergadering van gelovigen stap ik nu met Frank Viola's Pagan Christianity? en recente vondsten dankzij recensie CD's naar binnen.

Alleen al de overgang van een druk stadsplein door een donkere poort een kerk in, brengt scheiding en stuurt je aandacht. Reken maar bij jezelf af tijdens zo'n willekeurige entree van een kerk of kathedraal op vakantie. Ontzag voor de architectuur, het spel van licht en kleur, de warmte of juist de koelte ten opzichte van buiten.

Normaal in bijvoorbeeld rooms-katholieke of orthodoxe kerken zijn iconen, beelden van heiligen, Jezus, Maria of de apostelen, gebrandschilderde ramen, rijk versierde banken, biechtstoelen en kerststallen. In een context, waarin je geen persoonlijke relatie met God hebt, gaan dergelijke visuals een intermediairrol vervullen. Zoals talloze mensen zich buigen voor beelden, schepsels van hout, steen of metaal en verwachten dat deze dode materialen leven en voorspoed brengen, het laten regenen of rampen afwenden, zijn er weinig verschillen met de gebeden tot een Mariabeeld of de notie dat God zelf direct baat heeft bij al die versierselen.

Beelden trekken de aandacht, begrijpelijk en gevaarlijk. Mensen zijn niet pas eind 20e eeuw visueel ingesteld geraakt. Vele eeuwen, tot aan de verspreiding van de gedrukte boeken en het terugdringen van analfabetisme, vertelden beelden verhalen. Maar beelden hoeven niet waarheidsgetrouw te zijn. We danken er (denk)beelden aan als:
- Jezus Christus als blanke man met donkere baard.
- Jezus Christus met spijkers door zijn handen, en een kuise lendendoek aan het kruis.
- God de Vader als oude man met witte baard, zittend op een wolk.
- Mozes die met het volk door de Schelfzee trok, terwijl golven zo hoog als flatgebouwen aan beide zijden stilstaan.
- Apostelen als Middeleeuws geklede mannen met baarden en boeken in de hand.
- Jona in een walvis
- Het bijbelse Jeruzalem als vestingstad met metershoge gladde muren.

Met de Reformatie en daarmee gepaard gaande beeldenstorm hier in de Nederlanden werden beelden vervangen door de centraal geplaatste preekstoel om te verwijzen naar het Woord van God (sola scriptura).

En ook in onze moderne evangelische gemeenschappen schuilt een gevaar in het gebruik van visuele middelen om de aandacht af te leiden van waar een gemeenschap werkelijk om draait. Met dans, drama, banieren, vlaggen, videoschermen kan evengoed een shock and awe teweeg gebracht worden als de eerste impressie na het binnengaan van een dom of kathedraal.

De Amerikaanse service iWorship Flexx (visual worship that follows your lead) vind ik in dat kader illustratief. In plaats dat het als gemeente samen lofzingen van God vrijelijk mag plaatsvinden, heb je alerte engineers nodig om de videobeelden 'in sync' te laten zijn met de band en een misschien wel spontane herhaling die vanuit de gemeente wordt ingezet. Schitterende beelden hoor, maar ze vragen teveel aandacht.

Door te blijven kijken, als het ware in ontzag en eerbied te blijven steken, komt er weinig relatie en actie tot stand. Het bezoeken van een kerk op vakantie, het bijwonen van een kerstmis, een jeugdrally of zelfs de wekelijkse samenkomst in je eigen kerk of gemeente wordt dan een ervaring met sterke visuele prikkels. Op een moment moet je weer naar buiten, de wereld in. En wat blijft er dan van die ervaring over, alleen foto's op Flickr?